1. Paññattipañha
Atha kho milindo rājā yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmatā nāgasenena saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi.
Āyasmāpi kho nāgaseno paṭisammodanīyeneva milindassa rañño cittaṁ ārādhesi.
Atha kho milindo rājā āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—
“kathaṁ bhadanto ñāyati, kinnāmosi, bhante”ti?
“‘Nāgaseno’ti kho ahaṁ, mahārāja, ñāyāmi, ‘nāgaseno’ti kho maṁ, mahārāja, sabrahmacārī samudācaranti, api ca mātāpitaro nāmaṁ karonti ‘nāgaseno’ti vā ‘sūraseno’ti vā ‘vīraseno’ti vā ‘sīhaseno’ti vā, api ca kho, mahārāja, saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṁ yadidaṁ nāgasenoti, na hettha puggalo upalabbhatī”ti.
Atha kho milindo rājā evamāha—
“suṇantu me bhonto pañcasatā yonakā asītisahassā ca bhikkhū, ayaṁ nāgaseno evamāha—
‘na hettha puggalo upalabbhatī’ti, kallaṁ nu kho tadabhinanditun”ti.
Atha kho milindo rājā āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—
“sace, bhante nāgasena, puggalo nūpalabbhati, ko carahi tumhākaṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṁ deti, ko taṁ paribhuñjati, ko sīlaṁ rakkhati, ko bhāvanamanuyuñjati, ko maggaphalanibbānāni sacchikaroti, ko pāṇaṁ hanati, ko adinnaṁ ādiyati, ko kāmesumicchācāraṁ carati, ko musā bhaṇati, ko majjaṁ pivati, ko pañcānantariyakammaṁ karoti, tasmā natthi kusalaṁ, natthi akusalaṁ, natthi kusalākusalānaṁ kammānaṁ kattā vā kāretā vā, natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko, sace, bhante nāgasena, yo tumhe māreti, natthi tassāpi pāṇātipāto, tumhākampi, bhante nāgasena, natthi ācariyo, natthi upajjhāyo, natthi upasampadā.
‘Nāgasenoti maṁ, mahārāja, sabrahmacārī samudācarantī’ti yaṁ vadesi, katamo ettha nāgaseno?
Kiṁ nu kho, bhante, kesā nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Lomā nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Nakhā …pe…
dantā …
taco …
maṁsaṁ …
nhāru …
aṭṭhi …
aṭṭhimiñjaṁ …
vakkaṁ …
hadayaṁ …
yakanaṁ …
kilomakaṁ …
pihakaṁ …
papphāsaṁ …
antaṁ …
antaguṇaṁ …
udariyaṁ …
karīsaṁ …
pittaṁ …
semhaṁ …
pubbo …
lohitaṁ …
sedo …
medo …
assu …
vasā …
kheḷo …
siṅghāṇikā …
lasikā …
muttaṁ …pe…
matthake matthaluṅgaṁ nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Kiṁ nu kho, bhante, rūpaṁ nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Vedanā nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Saññā nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Saṅkhārā nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Viññāṇaṁ nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Kiṁ pana, bhante, rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Kiṁ pana, bhante, aññatra rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Tamahaṁ, bhante, pucchanto pucchanto na passāmi nāgasenaṁ.
Nāgasenasaddoyeva nu kho, bhante, nāgaseno”ti?
“Na hi, mahārājā”ti.
“Ko panettha nāgaseno, alikaṁ tvaṁ, bhante, bhāsasi musāvādaṁ, natthi nāgaseno”ti.
Atha kho āyasmā nāgaseno milindaṁ rājānaṁ etadavoca—
“tvaṁ khosi, mahārāja, khattiyasukhumālo accantasukhumālo, tassa te, mahārāja, majjhanhikasamayaṁ tattāya bhūmiyā uṇhāya vālikāya kharāya sakkharakathalikāya madditvā pādenāgacchantassa pādā rujjanti, kāyo kilamati, cittaṁ upahaññati, dukkhasahagataṁ kāyaviññāṇaṁ uppajjati, kiṁ nu kho tvaṁ pādenāgatosi, udāhu vāhanenā”ti?
“Nāhaṁ, bhante, pādenāgacchāmi, rathenāhaṁ āgatosmī”ti.
“Sace tvaṁ, mahārāja, rathenāgatosi, rathaṁ me ārocehi, kiṁ nu kho, mahārāja, īsā ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Akkho ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Cakkāni ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Rathapañjaraṁ ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Rathadaṇḍako ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Yugaṁ ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Rasmiyo ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Patodalaṭṭhi ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kiṁ nu kho, mahārāja, īsāakkhacakkarathapañjararathadaṇḍayugarasmipatodā ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kiṁ pana, mahārāja, aññatra īsāakkhacakkarathapañjararathadaṇḍayugarasmipatodā ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Tamahaṁ, mahārāja, pucchanto pucchanto na passāmi rathaṁ.
Rathasaddoyeva nu kho, mahārāja, ratho”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Ko panettha ratho, alikaṁ tvaṁ, mahārāja, bhāsasi musāvādaṁ, natthi ratho, tvaṁsi, mahārāja, sakalajambudīpe aggarājā, kassa pana tvaṁ bhāyitvā musāvādaṁ bhāsasi, suṇantu me bhonto pañcasatā yonakā asītisahassā ca bhikkhū, ayaṁ milindo rājā evamāha—
‘rathenāhaṁ āgatosmī’ti, sace tvaṁ, mahārāja, rathenāgatosi, ‘rathaṁ me ārocehī’ti vutto samāno rathaṁ na sampādeti, kallaṁ nu kho tadabhinanditun”ti.
Evaṁ vutte, pañcasatā yonakā āyasmato nāgasenassa sādhukāraṁ datvā milindaṁ rājānaṁ etadavocuṁ—
“idāni kho tvaṁ, mahārāja, sakkonto bhāsassū”ti.
Atha kho milindo rājā āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—
“nāhaṁ, bhante nāgasena, musā bhaṇāmi, īsañca paṭicca akkhañca paṭicca cakkāni ca paṭicca rathapañjarañca paṭicca rathadaṇḍakañca paṭicca ‘ratho’ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṁ pavattatī”ti.
“Sādhu kho tvaṁ, mahārāja, rathaṁ jānāsi;
evameva kho, mahārāja, mayhampi kese ca paṭicca lome ca paṭicca …pe… matthake matthaluṅgañca paṭicca rūpañca paṭicca vedanañca paṭicca saññañca paṭicca saṅkhāre ca paṭicca viññāṇañca paṭicca ‘nāgaseno’ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṁ pavattati, paramatthato panettha puggalo nūpalabbhati.
Bhāsitampetaṁ, mahārāja, vajirāya bhikkhuniyā bhagavato sammukhā—
‘Yathā hi aṅgasambhārā,
hoti saddo ratho iti;
Evaṁ khandhesu santesu,
hoti “satto”ti sammutī’”ti.
“Acchariyaṁ, bhante nāgasena, abbhutaṁ, bhante nāgasena, aticitrāni pañhapaṭibhānāni visajjitāni, yadi buddho tiṭṭheyya sādhukāraṁ dadeyya, sādhu sādhu, nāgasena, aticitrāni pañhapaṭibhānāni visajjitānī”ti.
Paññattipañho paṭhamo.
