3. Ñāṇapaññāpañha
Rājā āha—
“bhante nāgasena, yassa ñāṇaṁ uppannaṁ, tassa paññā uppannā”ti?
“Āma, mahārāja, yassa ñāṇaṁ uppannaṁ, tassa paññā uppannā”ti.
“Kiṁ, bhante, yaññeva ñāṇaṁ sāyeva paññā”ti?
“Āma, mahārāja, yaññeva ñāṇaṁ sāyeva paññā”ti.
“Yassa pana, bhante, taññeva ñāṇaṁ sāyeva paññā uppannā, kiṁ sammuyheyya so, udāhu na sammuyheyyā”ti?
“Katthaci, mahārāja, sammuyheyya, katthaci na sammuyheyyā”ti.
“Kuhiṁ, bhante, sammuyheyyā”ti?
“Aññātapubbesu vā, mahārāja, sippaṭṭhānesu, agatapubbāya vā disāya, assutapubbāya vā nāmapaññattiyā sammuyheyyā”ti.
“Kuhiṁ na sammuyheyyā”ti?
“Yaṁ kho pana, mahārāja, tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, tahiṁ na sammuyheyyā”ti.
“Moho panassa, bhante, kuhiṁ gacchatī”ti?
“Moho kho, mahārāja, ñāṇe uppannamatte tattheva nirujjhatī”ti.
“Opammaṁ karohī”ti.
“Yathā, mahārāja, kocideva puriso andhakāragehe padīpaṁ āropeyya, tato andhakāro nirujjheyya, āloko pātubhaveyya;
evameva kho, mahārāja, ñāṇe uppannamatte moho tattheva nirujjhatī”ti.
“Paññā pana, bhante, kuhiṁ gacchatī”ti?
“Paññāpi kho, mahārāja, sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.
“Bhante nāgasena, yaṁ panetaṁ brūsi ‘paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ “aniccan”ti vā “dukkhan”ti vā “anattā”ti vā, taṁ na nirujjhatī’ti, tassa opammaṁ karohī”ti.
“Yathā, mahārāja, yo koci puriso rattiṁ lekhaṁ pesetukāmo lekhakaṁ pakkosāpetvā padīpaṁ āropetvā lekhaṁ likhāpeyya, likhite pana lekhe padīpaṁ vijjhāpeyya, vijjhāpitepi padīpe lekhaṁ na vinasseyya.
Evameva kho, mahārāja, paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.
“Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.
“Yathā, mahārāja, puratthimesu janapadesu manussā anugharaṁ pañca pañca udakaghaṭakāni ṭhapenti ālimpanaṁ vijjhāpetuṁ, ghare paditte tāni pañca udakaghaṭakāni gharassūpari khipanti, tato aggi vijjhāyati, kiṁ nu kho, mahārāja, tesaṁ manussānaṁ evaṁ hoti ‘puna tehi ghaṭehi ghaṭakiccaṁ karissāmā’”ti?
“Na hi, bhante, alaṁ tehi ghaṭehi, kiṁ tehi ghaṭehī”ti?
“Yathā, mahārāja, pañca udakaghaṭakāni, evaṁ pañcindriyāni daṭṭhabbāni saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ.
Yathā te manussā, evaṁ yogāvacaro daṭṭhabbo.
Yathā aggi, evaṁ kilesā daṭṭhabbā.
Yathā pañcahi udakaghaṭakehi aggi vijjhāpīyati, evaṁ pañcindriyehi kilesā vijjhāpiyanti, vijjhāpitāpi kilesā na puna sambhavanti.
Evameva kho, mahārāja, paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.
“Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.
“Yathā, mahārāja, vejjo pañcamūlabhesajjāni gahetvā gilānakaṁ upasaṅkamitvā tāni pañcamūlabhesajjāni pisitvā gilānakaṁ pāyeyya, tehi ca dosā niddhameyyuṁ, kiṁ nu kho, mahārāja, tassa vejjassa evaṁ hoti ‘puna tehi pañcamūlabhesajjehi bhesajjakiccaṁ karissāmī’”ti?
“Na hi, bhante, alaṁ tehi pañcamūlabhesajjehi, kiṁ tehi pañcamūlabhesajjehī”ti?
“Yathā, mahārāja, pañcamūlabhesajjāni, evaṁ pañcindriyāni daṭṭhabbāni saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ, yathā vejjo, evaṁ yogāvacaro daṭṭhabbo.
Yathā byādhi, evaṁ kilesā daṭṭhabbā.
Yathā byādhito puriso, evaṁ puthujjano daṭṭhabbo.
Yathā pañcamūlabhesajjehi gilānassa dosā niddhantā, dose niddhante gilāno arogo hoti, evaṁ pañcindriyehi kilesā niddhamīyanti, niddhamitā ca kilesā na puna sambhavanti.
Evameva kho, mahārāja, paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.
“Bhiyyo opammaṁ karohī”ti.
“Yathā, mahārāja, saṅgāmāvacaro yodho pañca kaṇḍāni gahetvā saṅgāmaṁ otareyya parasenaṁ vijetuṁ, so saṅgāmagato tāni pañca kaṇḍāni khipeyya, tehi ca parasenā bhijjeyya, kiṁ nu kho, mahārāja, tassa saṅgāmāvacarassa yodhassa evaṁ hoti ‘puna tehi kaṇḍehi kaṇḍakiccaṁ karissāmī’”ti?
“Na hi, bhante, alaṁ tehi kaṇḍehi, kiṁ tehi kaṇḍehī”ti?
“Yathā, mahārāja, pañca kaṇḍāni, evaṁ pañcindriyāni daṭṭhabbāni saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ.
Yathā, mahārāja, saṅgāmāvacaro yodho, evaṁ yogāvacaro daṭṭhabbo.
Yathā parasenā, evaṁ kilesā daṭṭhabbā.
Yathā pañcahi kaṇḍehi parasenā bhijjati, evaṁ pañcindriyehi kilesā bhijjanti, bhaggā ca kilesā na puna sambhavanti.
Evameva kho, mahārāja, paññā sakiccayaṁ katvā tattheva nirujjhati, yaṁ pana tāya paññāya kataṁ ‘aniccan’ti vā ‘dukkhan’ti vā ‘anattā’ti vā, taṁ na nirujjhatī”ti.
“Kallosi, bhante nāgasenā”ti.
Ñāṇapaññāpañho tatiyo.
